El dokuma halı makineye verilmez; elde, renkleri kontrol edilerek yıkanır. El halısını yıkatmadan önce bilmeniz gerekenleri derledik.
Bu yazıda10 bölüm
El dokuma halıyı tanımak
El dokuma halının arkasını çevirdiğinizde desenin arkada da net göründüğünü ve düğümlerin tek tek seçildiğini görürsünüz. Düğüm sıraları makine halısındaki gibi kusursuz düz değildir; hafif dalgalanır. Saçaklar halıya sonradan dikilmemiştir; halının çözgü iplerinin devamıdır. Bünyan, Hereke, Isparta, Milas, Uşak, Yağcıbedir gibi yöre adlarıyla anılan halılar el dokumasıdır. Bu halılar yıllarca, hatta kuşaklarca kullanılır; yıkaması da buna göre özen ister.
Yıkamadan önce: inceleme ve renk kontrolü
İşini bilen biri el halısını yıkamadan önce iki şeye bakar. İlki halının durumudur: sökülen kenar, incelmiş bölge ya da güve yeniği var mı? Bunlar yıkamada büyüyebilir; gerekiyorsa önce sağlamlaştırılır.
İkincisi renklerdir. El halılarında kullanılan boyalar halıdan halıya değişir. Halının görünmeyen bir köşesinde her renk ayrı ayrı nemli beyaz bir bezle silinir. Beze renk geçiyorsa halı daha soğuk suyla ve daha kısa sürede yıkanır. Bu kontrol yapılmadan yıkanan halıda kırmızı, beyaz zemine akabilir ve bu iz çoğu zaman geri alınamaz.
El dokuma halı nasıl yıkanır?
- Toz alınır: Halı arkasından hafifçe çırpılır ya da düşük emişle süpürülür. Sert çırpma makinesi eski halının çözgülerini kırabilir.
- Elde yıkanır: Halı düz bir zemine serilir, ılık ya da soğuk su ve yüne uygun şampuanla, yumuşak fırçayla tüy yönünde yıkanır.
- Saçaklar ayrıca temizlenir: Saçaklar halının en çok kir tutan yeridir; elde, ayrı olarak temizlenir. Çamaşır suyuyla beyazlatılan saçak kısa sürede çürür.
- Durulanır: Köpük tamamen gidene kadar temiz su verilir.
- Suyu alınır: Halı bükülerek sıkılmaz; suyu tüy yönünde sıyrılarak ya da emilerek alınır.
- Serilerek kurutulur: Islak el halısı ağırdır; asılırsa şekli bozulabilir. Bu yüzden düz serilerek, havadar ve gölge bir yerde kurutulur.
Halının ipliğine göre farklar
- Yün üzerine yün: En yaygın el halısıdır. Ilık suya dayanır ama keçeleşmemesi için bastırılmadan fırçalanır.
- Pamuk çözgülü halılar: Çözgü su emince halı ağırlaşır ve geç kurur; tam kurumadan sarılırsa tabanı kokar.
- İpek ya da ipek desenli halılar: Çok daha hassastır; ayrıntısı ipek halı yıkama yazısında.
- Kök boyalı halılar: Renkleri derindir ama bazı kırmızılar akmaya yatkındır; soğuk suyla ve hızlı çalışılır.
Sık yapılan yanlışlar
- Halının el dokuması olduğunu söylememek. Firma bunu fark etmezse halı öteki halılarla birlikte makineye girebilir.
- Evde deterjanla yıkamak. Uygun olmayan deterjan boyayı akıtır; halı tam durulanamaz ve kurutulamaz.
- Saçakları çamaşır suyuna batırmak. Saçak beyazlar ama birkaç ay içinde kopmaya başlar.
- Islak halıyı asmak ya da katlamak. Asılan halı sarkar, katlanan halıda kat izi ve renk geçmesi olur.
- Güneşte kurutmak. Doğal boyalar güneşte solar.
Onarım gerekiyorsa
Yıkama, halının zayıf yerlerini ortaya çıkarır. Sökülmeye başlamış kenar örgüsü, eksilen saçak ya da küçük bir delik varsa bunları yıkamadan önce firmaya gösterin. Kenar ve saçak sağlamlaştırması basit bir iştir ve çoğu zaman yıkamayla birlikte yapılabilir. Delik kapatma, eksik ilmek tamamlama gibi işler ise halı tamiri yapan bir ustanın işidir; yıkamadan ayrı fiyatlanır ve daha uzun sürer. Onarım yapılacaksa halı önce yıkanır, kuruduktan sonra onarılır.
Halıyı saklayacaksanız
El halısını uzun süre kaldırmadan önce yıkatın ve tam kuruduğundan emin olun. Halıyı katlamayın; tüy yönünde, içe doğru rulo yapın. Naylona sarmayın; pamuklu bir çarşafa sarıp yerden yüksek, kuru bir yerde yatay olarak saklayın. Yılda bir kez açıp havalandırmak güveye karşı en basit önlemdir.
Halıyı teslim ederken
- Halının el dokuması olduğunu mutlaka söyleyin.
- Halının önünden ve arkasından fotoğraf çekin; varsa sökük, yanık ya da güve yeniğini gösterin.
- Fişe “el dokuma” yazıldığından ve ölçünün doğru olduğundan emin olun.
- Teslim gününü sorun; el halısı makine halısından uzun sürer.
Hangi firma yıkar, fiyatı nasıl hesaplanır?
Her halı yıkama firması el dokuma halı yıkamaz. Fiyat hesaplayıcıda tür olarak “El dokuma” seçtiğinizde, ilçenizde bu halı için fiyat veren firmalar toplam ücretle sıralanır; bu halıyı yıkamayan firmalar ayrı bir başlık altında görünür. Fiyat yine metrekare üzerinden hesaplanır ama metrekare fiyatı makine halısının birkaç katı olabilir. Yöre halıları için “Değerli ve koleksiyon halılar” başlığına da bakın; Hereke, Uşak ya da Bünyan halısı için ayrı fiyat veren firmalar vardır.
Evde bakım
- Halıyı haftada bir, düşük emişle ve tüy yönünde süpürün; dönen fırçayı kapatın.
- Saçakları süpürgeye kaptırmayın; elle ya da yumuşak fırçayla temizleyin.
- Halıyı yılda bir iki kez çevirin; güneş alan tarafı değişsin.
- Ağır mobilya ayaklarının altına keçe koyun.
Çok eski ve değerli bir halınız varsa antika halı yıkama yazısını da okuyun.