Sökülen kenar ve kopan saçak, halının türüne göre farklı yollarla onarılır. Makine halısında overlok ve saçak şeridini, el dokuma halıda kenar sarması ve saçak düğümünü, evde alınabilecek geçici önlemleri anlatıyoruz.
Bu yazıda11 bölüm
- Saçak ve kenar neden bozulur?
- Önce halının türünü bilin
- Makine halısında kenar: overlok
- Makine halısında saçak
- El dokuma halıda kenar sarması
- El dokuma halıda saçak
- Kilim ve yollukta kenar
- Evde alabileceğiniz geçici önlemler
- Yıkamadan önce onarım
- Saçakları uzun ömürlü tutmak
- Ücret ve kime yaptırmalı?
Halının saçağı ve kenarı, halının türüne göre farklı yollarla onarılır. Makine halısında sökülen kenar overlok makinesiyle yeniden dikilir, kopan saçak yerine yeni bir saçak şeridi dikilir ya da kenar saçaksız kapatılır. El dokuma halıda ise kenar sarması ve saçaklar halının kendi yapısına uygun biçimde elle onarılır. Küçük bir sökülmeyi büyümeden durdurmak evde de mümkündür.
Saçak ve kenar neden bozulur?
Saçaklar ve kenarlar halının en çok zorlanan yerleridir. Süpürgenin döner fırçası saçakları kendine çeker ve koparır. Kapı önündeki ve koridordaki halılarda kenarlar sürekli ezilir, sürtünür. Yıkamada saçaklar en çabuk kirlenen ve en kolay dolaşan kısımdır. Yün halılarda güve ve halı böceği de en çok kenarları ve saçak diplerini sever. Zamanla kenarı saran iplik açılır, saçaklar kısalır, düğümler çözülür; sökülme ilerledikçe halının desenli gövdesi de dağılmaya başlar.
Bu yüzden kenar ve saçaktaki küçük bir sorun beklemeye bırakılmamalıdır. Erken yapılan küçük bir onarım, sonradan halının gövdesine uzanan büyük bir onarımdan çok daha kolaydır. Halıyı bir halı yıkama firmasına verirken kenar ve saçak durumunu da göstermek, yıkamada sorunun büyümesini önler.
Önce halının türünü bilin
Onarımın yolu, saçağın halının neresinden geldiğine bağlıdır. El dokuma halıda saçaklar, halının iskeletini oluşturan çözgü ipliklerinin uçlarıdır; halının ta kendisidir. Makine halısında ise saçaklar çoğu zaman sonradan dikilmiş bir şerittir. Hangisi olduğunu anlamak için saçak dibine bakın: ipliklerin doğrudan halının içine girdiğini görüyorsanız el dokumadır; bir dikiş sırası ya da bant görüyorsanız eklenmiş saçaktır.
Makine halısında kenar: overlok
Overlok, kumaş ve halı kenarlarını sıkı ve kalın bir dikişle saran makine dikişidir. Makine halılarının uzun kenarları çoğu zaman fabrikadan overlokla çıkar. Bu dikiş yıllar içinde aşınır, kopar ve kenar açılmaya başlar. Onarımda eski dikişin bozulan kısmı alınır, kenar düzeltilir ve halının rengine uygun iplikle yeniden overlok çekilir.
Overlok yalnız onarım için değil, halının ölçüsünü küçültmek için de yapılır. Büyük bir halı istenen ölçüde kesilir ve kesilen kenara overlok çekilerek yeni bir kenar oluşturulur. Bu yöntem makine halısında iyi sonuç verir; el dokuma halıyı kesmek ise halının yapısını bozar ve önerilmez.
Makine halısında saçak
Makine halısının saçağı koptuysa ya da dağıldıysa iki seçenek vardır. Birincisi, eski saçak şeridi sökülür ve aynı boyda, renge uygun yeni bir saçak şeridi dikilir. İkincisi, saçak tamamen alınır ve kısa kenara da overlok çekilir; halı saçaksız, düz kenarlı hâle gelir. İkinci yol sonradan saçak sorunu yaşanmasını önler ve süpürmeyi kolaylaştırır. Hangisinin seçileceği zevke ve halının görünümüne bağlıdır.
El dokuma halıda kenar sarması
El dokuma halının uzun kenarları dokumanın sonunda iplikle sarılarak sağlamlaştırılır. Bu sarma açıldığında kenardaki düğüm sıraları korunmasız kalır ve halı kenardan sökülmeye başlar. Onarımda kenar, halının ipliğine ve rengine uygun yün iplikle, elle yeniden sarılır. Kenarın kendisi de zarar gördüyse önce eksik kısım örülerek tamamlanır, sonra sarılır. Bu iş makineyle değil, el dokuma onarımını bilen bir ustayla yapılır. El dokuma bir halıya overlok çekmek kenarı kapatır ama halının görünüşünü ve değerini düşürür; bu yüzden ustalar el dokumada overloku yalnız çok yıpranmış, değeri düşük halılarda bir son çare olarak düşünür.
El dokuma halıda saçak
El dokuma halıda saçaklar çözgü ipliği olduğu için koptuğunda yerine başka bir şey dikmek halının yapısını değiştirir. Saçak dibindeki düğümler ve atkı sıraları açılmaya başladıysa önce bunlar sabitlenir. Usta, saçakları küçük demetler hâlinde düğümleyerek son atkı sırasını yerinde tutar; böylece halı gövdesinin sökülmesi durur. Saçaklar çok kısalmışsa uçlar kilim örgüsüne benzer bir sarmayla kapatılabilir. Yeni saçak dikmek de bir seçenektir, ama değerli ve eski halılarda halının değerini etkileyebilir; ustaya danışmadan karar vermeyin.
Kilim ve yollukta kenar
Kilimlerde ve dar yolluklarda kenar sorunu daha hızlı ilerler, çünkü bu halılar ince ve hafiftir, kenarları sık kıvrılır ve ayağa takılır. El dokuma kilimde kenar, kilimin kendi atkı iplikleriyle örülerek ya da sarılarak onarılır; desenin kenara dayanan motifleri bozulmamalıdır. Makine kiliminde ve sentetik yollukta ise overlok çoğu zaman en pratik çözümdür. Kıvrılan kenarın altına ince bir kaymaz şerit koymak, onarımdan sonra kenarın yeniden aşınmasını geciktirir. Yollukların bakımı için yolluk ve paspas yıkama yazısına bakabilirsiniz.
Evde alabileceğiniz geçici önlemler
- Sökülmeyi durdurun. Kenarda açılan dikişin ucunu, halının rengine yakın sağlam bir iplikle birkaç elle dikişle sabitleyin. Bu kalıcı onarım değildir ama sökülmenin ilerlemesini önler.
- Saçakları kesmeyin. El dokuma halıda saçakları düzgün görünsün diye kısaltmak, çözgüyü kısaltır ve halının sökülmesini hızlandırır.
- Yapıştırıcı kullanmayın. Halı yapıştırıcısı ya da sıvı yapıştırıcı kenarı geçici olarak tutar ama sertleştirir, lekeler ve kalıcı onarımı zorlaştırır. El dokuma halıda hiç kullanmayın.
- Süpürgeyi saçaktan uzak tutun. Süpürürken saçaklara gelmeden durun ya da döner fırçayı kapatın.
- Kenarın altına keçe koyun. Kıvrılan ve takılan kenarlar daha çabuk aşınır.
Yıkamadan önce onarım
Kenarı açılmış ya da saçakları dağılmış bir halı yıkamaya bu hâliyle girerse sorun büyüyebilir: suyun ve fırçanın etkisiyle sökülme ilerler, saçaklar kopar. Halıyı firmaya verirken kenar ve saçak durumunu gösterin; firma ya yıkamadan önce onarım önerir ya da o bölgeleri yıkamada korur. El dokuma halıların yıkanması için el dokuma halı nasıl yıkanır yazısına bakabilirsiniz.
Saçakları uzun ömürlü tutmak
- Saçakları ayda bir geniş dişli bir tarakla, dipten uca doğru tarayın.
- Saçaklara basılmayacak biçimde halıyı yerleştirin; kapı önünde saçaklı kenarı kapıya dik değil, paralel koyun.
- Saçaktaki lekeyi beklemeden alın; saçaklar halının gövdesinden daha açık renklidir ve lekeyi çabuk gösterir.
- Yün halıda kenarları ve saçak diplerini ara ara kontrol edin; güve ve halı böceği ilk buralarda iz bırakır. Ayrıntı halı neden böceklenir yazısında.
Ücret ve kime yaptırmalı?
Overlok ve saçak işleri çoğu halı yıkama firmasında ya da halı onarım atölyelerinde yapılır ve genellikle yıkamadan ayrı ücretlendirilir. Makine halısında overlok kısa sürer; el dokuma halıda kenar ve saçak onarımı ise emek ister ve ustanın deneyimi sonucu doğrudan belirler. Onarımı yaptıracağınız yere daha önce yaptığı işlerden örnek sormak yerinde olur. Yıkama ücretlerini halı yıkama fiyatları sayfasında karşılaştırabilirsiniz.