El dokuma halıyı makine halısından ayırmanın en güvenilir yolu arka yüzüne, saçaklarına ve kenarlarına bakmaktır. Evde kendiniz yapabileceğiniz kontrolleri ve sizi yanıltabilecek halı türlerini anlatıyoruz.
Bu yazıda12 bölüm
El dokuma halıyı anlamanın en güvenilir yolu arka yüzüne bakmaktır: desen arkada da ön yüz kadar net görünür, düğümler tek tek seçilir ve küçük düzensizlikler vardır. Saçaklar halının kendi çözgü iplikleridir, sonradan dikilmez; kenarlar elle sarılmıştır. Makine halısında ise arka yüz düzenli bir ızgara ya da yapıştırılmış bir kaplamadır.
Bunu bilmek neden önemli?
El dokuma halı, makine halısından hem değer hem de bakım açısından farklıdır. Çoğu yün ya da ipektir, boyaları suya duyarlı olabilir, düğümleri ve saçakları özen ister. Yanlış yöntemle yıkanan el dokuma halıda renk akabilir, yün keçeleşebilir, saçaklar kopabilir. Bir halı yıkama firması el dokuma halıyı makine halısı hattında değil, ayrı ve daha yavaş bir yöntemle yıkar; hesaplayıcımızda da el dokuma halı ayrı bir türdür. Halınızın el dokuma olup olmadığını bilmek, doğru yıkamayı ve doğru ücreti seçmenizi sağlar.
Aşağıdaki kontrollerin hiçbiri tek başına kesin değildir. Birkaçı aynı yönü gösteriyorsa sonuca güvenebilirsiniz. Kontrolleri gün ışığında, halıyı yere serip rahatça çevirebileceğiniz bir yerde yapın; telefonunuzun fenerini arka yüze yandan tutmak düğümleri daha kolay görmenizi sağlar.
Arka yüze bakın
Halının bir köşesini kaldırıp çevirin. El dokuma halıda her düğüm arkada ayrı bir nokta gibi görünür. Desen arka yüzde neredeyse ön yüz kadar nettir; renkler ve motifler kolayca okunur. Düğüm sıraları birbirine paralel ama kusursuz değildir; bazı sıralar hafif dalgalı, bazı noktalar diğerlerinden biraz büyük ya da küçük olabilir.
Dokuma makine halısında arka yüz de deseni gösterir, ama çok düzenli, ızgara gibi bir dokudur; desenin hatları daha bulanıktır ve her sıra milimetrik olarak aynıdır. Tafting halılarda ise arka yüz bir kumaş ya da kaplamayla örtülüdür; desen arkada hiç görünmez. Arkası kumaşla kapatılmış bir halı, el dokuma değildir.
Saçaklara bakın
El dokuma halıda saçaklar, halının iskeletini oluşturan çözgü ipliklerinin uçlarıdır. Halı bu ipliklerin üstüne dokunur; dokuma bitince uçlar saçak olarak kalır. Bu yüzden saçakların dibine baktığınızda ipliklerin doğrudan halının içine girdiğini görürsünüz; ayrı bir şerit yoktur.
Makine halısında saçaklar çoğu zaman sonradan eklenir. Halının kısa kenarına ayrı bir saçaklı şerit dikilir ya da yapıştırılır. Saçak dibinde bir dikiş sırası, bant ya da yapıştırıcı izi görüyorsanız halı büyük olasılıkla makine halısıdır. Saçakların bakım ve onarımı için halı saçağı ve kenarı yazısına bakabilirsiniz.
Uzun kenarları inceleyin
El dokuma halının uzun kenarları, dokumanın sonunda iplikle elle sarılarak sağlamlaştırılır. Bu sarma kalın, yuvarlak ve hafif düzensizdir; halının kenarı kusursuz düz bir çizgi oluşturmaz, yer yer hafifçe dalgalanır. Makine halısında kenar genellikle makinede yapılan overlok dikişiyle kapatılır: düzenli, eşit aralıklı ve dümdüz bir dikiş sırası görürsünüz.
Desendeki küçük düzensizlikler
El dokuma halıda motifler simetrik görünür ama yakından baktığınızda iki yan tam aynı değildir; bir motif ötekinden biraz büyük, bir köşe ötekinden farklı olabilir. Zemin renginde ince ton farkları, yatay şeritler hâlinde açılıp koyulaşmalar görülür. Bu, ipliklerin farklı zamanlarda boyanmasından gelir ve el dokumanın doğal özelliğidir, kusur sayılmaz. Makine halısında ise desen bir uçtan öbürüne birebir tekrar eder, renkler her yerde aynıdır.
Tüyleri ayırıp dibe bakın
Halının tüylerini parmaklarınızla iki yana ayırın ve dibe bakın. El dokumada her tüy demeti dipte bir düğümle çözgüye bağlanmıştır; düğümün sıkı küçük bir yumru oluşturduğunu görebilirsiniz. Makine halısında tüyler dipte düğümsüzdür; iplik tabanın içinden geçip iki ucu yukarı çıkar ya da tabana dikilmiştir.
Halıyı katlayın
Halıyı tüyleri dışarıda kalacak biçimde bir yerinden geriye doğru katlayın. Kat yerinde tüyler açılır ve dipteki yapı görünür hâle gelir. El dokuma halıda bu açıklıkta düğüm sıralarını, her düğümün çözgü ipliğini sardığını ve sıraların arasında atkı ipliklerini görürsünüz. Tafting halıda kat yerinde düğüm yerine kaplamalı bir taban ve ona dikilmiş ilmekler görünür. Bu deneme halıya zarar vermez ve arka yüze bakmaktan daha fazla ipucu verir.
El dokuma kilimde ne aranır?
Kilim tüysüz bir dokuma olduğu için düğüm aranmaz. El dokuma kilimde iki farklı rengin dikey olarak karşılaştığı yerlerde küçük yarıklar görülür; dokuyucu ipliği renk sınırında geri döndürdüğü için oluşur ve kilimin doğal bir özelliğidir. Desenin her iki yüzde de aynı netlikte görünmesi ve kenarların elle sarılmış olması da el dokumanın işaretidir. Makine kiliminde ise renk sınırları kusursuz düzdür, yarık bulunmaz ve kenarlar makinede dikilmiştir. Kilimin yıkanması için kilim yıkama yazısına bakabilirsiniz.
Ölçü ve şekil
El dokuma halılar, özellikle eski olanlar, tam bir dikdörtgen değildir. İki uzun kenar milimetrik olarak paralel olmayabilir, bir uç ötekinden biraz geniş olabilir, halı yere tam düz yatmayabilir. Halıyı yere serip kenarlarını bir duvarın ya da parkenin çizgisiyle karşılaştırın. Makine halısı ise fabrikadan çıktığı gibi kesin ölçülere sahiptir.
Sizi yanıltabilecek halılar
- El dokuma görünümlü makine halıları: Geleneksel desenli, eskitme görünümlü makine halıları ilk bakışta el dokumaya benzer. Arka yüz ve saçak kontrolü bunları kolayca ayırır.
- Handtuft (tafting) halılar: Elde tutulan bir tabancayla iplik tabana dikilerek yapılır. "El yapımı" diye satılabilir ama dokuma değildir; arkası kumaşla kaplıdır ve tüyler yapıştırıcıyla sabitlenmiştir. Yıkamada el dokumadan farklı davranır.
- Makine kilimleri: El dokuma kilimler gibi iki yüzlüdür ama motifler kusursuz tekrar eder, kenarlar makine dikişlidir.
Halının hangi türden olduğuna dair öteki ipuçları için makine halısı nedir, türleri nelerdir yazısına bakın.
Etiket, belge ve satıcı
Yeni alınmış halılarda arka yüzdeki etiket ya da satıştaki belge çoğu zaman lif türünü ve üretim yöntemini yazar. Eski ve aile yadigârı halılarda ise belge yoktur; yukarıdaki kontroller en iyi yoldur. Halının değerini ve yaşını merak ediyorsanız bir halı uzmanına göstermek gerekir; bu yazıdaki ipuçları yalnız el dokuma olup olmadığını ayırmak içindir.
El dokuma halıyı yıkatırken
Halınızın el dokuma olduğunu anladıysanız evde bol suyla yıkamayın. Önce boya denemesi yapılmalı, yün sıcak su ve sert fırçadan korunmalı, saçaklar ayrıca temizlenmelidir. Firmaya verirken halının el dokuma olduğunu söyleyin ve hangi yöntemle yıkayacaklarını sorun. Ayrıntılar el dokuma halı nasıl yıkanır yazısında; çok eski halılar için antika halı yazısına da bakabilirsiniz. Ücretleri halı yıkama fiyatları sayfasında karşılaştırabilirsiniz.
Firmaların el dokuma halı için verdiği fiyatları el dokuma halı yıkama fiyatları sayfasında görebilirsiniz.